Enflasyonun Hesaplanması ve Fiyat Endeksleri

Bir önceki yazımızda En temel anlamda enflasyon nedir? sorumuza yanıt aramış ve iktisat terimlerinden olabildiğince uzak kalarak enflasyonun tanımını yapmıştık. Şimdi ise biraz daha makro iktisat tabirleriyle yine olabildiğince anlaşılır bir şekilde enflasyon konusuna devam etmek niyetindeyiz.

FİYAT ENDEKSLERİ

Fiyatlar genel seviyesindeki sürekli artışa verilen isim olan enflasyonun hesaplanmasında çeşitli yöntemler bulunmaktadır. Enflasyon hesaplamasını anlamamız için öncellikle fiyat endeksleri tabirine değinmek gerekir. Bilindiği üzere bir ekonomide çok fazla mal ve hizmet bulunmaktadır. Nitekim daha öncede belirtildiği üzere enflasyon mal ve hizmetlerin tek tek fiyatlarının artması değil, bir bütün olarak fiyatlarının artması anlamına gelmekteydi. Bu noktada fiyat endeksleri ise çok fazla olan mal ve hizmetleri belirli sepetler oluşturmak suretiyle enflasyonun hesaplanmasını kolaylaştıran iktisat terimidir. En temel anlamıyla fiyat endekslerini formüle etmek gerekirse;

Fiyat endeksi= (Mal sepetinin şu anki fiyatı / Mal sepetinin baz alınan yıldaki fiyatı) x 100

Bu formüle örnek vermek gerekirse: diyelim ki içerisinde kırmızı et, pinpon topu ve inşaat çivisinin bulunduğu bir sepet ile fiyat endeksi hesaplamak istiyoruz. Ekonomide 100’er adet ürün bulunduğu varsayımı altında; kırmızı et (kg), pinpon topu (adet) ve inşaat çivisinin (adet) şu anki fiyatları sırasıyla 40 TL, 4 TL, 2 TL olsun. Geçtiğimiz yıl ise aynı ürünlerin fiyatları sırasıyla 30 TL, 2 TL, 1 TL olduğu varsayılsın. Bu durumda sepetimizdeki ürünlerinin şu anki fiyatlarının toplamı: (40×100 + 4×100 + 2×100) = 40.600 TL olacaktır. 1 yıl önce ise aynı ürünlerin fiyatları (30×100 + 2×100 + 1×100)= 30.300 TL olacaktır. Çıkan sonuçları formülümüzde yerine koyduğumuzda ise (40.600 / 30.300) x 100 = 133,90 sonucu çıkacaktır. Bu sonuç şu anlama gelir; kırmızı et, pinpon topu ve inşaat çivisinden oluşan sepetimizin fiyatı geçtiğimiz yıla oranla yüzde 33,90 zamlanmıştır.

TÜFE

Bu örnek sonrasında fiyat endeksi çeşitlerine değinmek gerekiyor. Aslında yukarıda formüle edildiği şekilde endeks kelimesi bir çok farklı çeşidi barındırmaya açık bir bir kavramdır. Lakin biz burada enflasyon hesaplamalarında en çok kullanılan endekslere değineceğiz ki burada gündelik hayatta hepimizin aşina olduğu ama bir çoklarının ne demek olduğunu bilmediği terimler karşımıza çıkacak. Bunlar TÜFE, ÜFE ve Deflatör olarak sıralanabilir.

İlk olarak açılımı Tüketici Fiyat Endeksi olan TÜFE’ye değinelim. Günümüzde sıklıkla duyduğumuz TÜFE; hane halkının en çok kullandığı mal ve hizmetlerden oluşan bir sepettir. Bu sepetin içerisinde gıda ürülerinin yanı sıra dayanıklı tüketim malları (beyaz eşyalar gibi) sağlık ve kültürel harcamalar, sağlık harcamaları gibi çok çeşitli harcama kalemleri yer alır. TUİK hesaplamalarında sıklıkla karşılaştığımız TÜFE kavramına göre enflasyon artışı bu sepette bulunan ürünlerin fiyatlarının artması sonucu doğar.

Burada hemen yeri gelmişken yukarıda TUİK sayfasından alınan haziran ayı enflasyon verilerinde yer alan ‘özel kapsamlı tüfe göstergesi’ni tanımlayalım. Bir diğer adıyla ‘çekirdek enflasyon’ demek olan özel kapsamlı tüfe göstergesi’ fiyatlar genel seviyesinde meydana gelen artışları sürekli kılan unsurları tespit etmek için dışsal etkilerden arındırılmış, mal ve hizmet ya da özellikle girdilerden oluşan bir enflasyon hesaplama yöntemi olarak tanımlanabilir. Bu anlamda TUİK raporunda da belirtildiği gibi dışsal etkilere açık olan enerji, yine devletin regülasyon faaliyetleri gereği erdemsiz mallardan olan sigara gibi ürünlerdeki zamların hariç bırakılarak enflasyonun hesaplaması sonucu ortaya çıkan göstergedir.

ÜFE

Bu açıdan enflasyon hesaplamalarında kullanılan bir diğer endeks türü ise açılımı Üretici Fiyatları Endeksi olan ÜFE’dir. Yukarıda açıklandığı üzere TÜFE tüketicilere yönelik fiyat artışlarını incelerken ÜFE ise üretim mallarından oluşan sepet üzerinden enflasyonun hesaplanmasını içerir. Bu endeks üreticilerin sıklıkla kullandığı mallardan oluşur. ÜFE, ticari işlemin ilk gerçekleştiği anda geçerli olan fiyatı esas alır.

GSYİH Deflatörü

Enflasyon hesaplamalarında kullanılan 3. endeks türü ise GSYİH deflatörüdür. Deflatörü TÜFE ile kıyaslama yaparak tanımlamak daha doğru olacaktır nitekim deflatör ile tüfe mal sepetlerinin içerdiği ürün ve hizmetler bakımından farklılık göstermekle beraber hesaplama yöntemi anlamında herhangi bir farklılık içermezler.

Bu anlamda deflatör ülkedeki tüm nihai mal ve hizmetleri kapsaması itibari ile en geniş fiyat endeksidir. Deflatörün gayri safi yurt içi hasıla olarak vurgulanmasının sebebi ülke sınırları içerisinde üretilen mal ve hizmetleri içermesinden kaynaklıdır. Bundan dolayıdır ki TÜFE içerisinde ithal mal ve hizmetler bulunurken deflatör ithal mal ve hizmetleri içermez. Deflatör hesaplanması zor bir endeks olsa da enflasyon anlamında en doğru sonuçları veren endeks olarak bilinir.

Deflatör ve TÜFE farkına değindikten sonra son olarak Las peyres ve Paasche fiyat endekslerine de değinerek konuyu tamamlayalım.

Las peyres endeksi her yıl değişmeyen sabit mal ve hizmetlerden oluşan sepetlerken, Paasche endeksi ise ekonomide üretilen mal ve hizmet miktarı değiştikçe her yıl değişen sepetlerdir. Bu anlamda TÜFE sabit sepete örnekken (Las peyres endeksi) deflatör ise (Paasche endeksi) sabit olmayan sepetlere örnektir.

One thought on “Enflasyonun Hesaplanması ve Fiyat Endeksleri

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir